ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 7، مهر 1405 ، شماره پی در پی 125

بررسی سبکی اشعار محمدحسن قتیل لاهوری شاعر فارسی زبان هند

صفحه (193 - 217)
احمدرضا کرد (نویسنده مسئول)، عبدالعلی اویسی کهخا (نویسنده مسئول)، محمدعلی محمودی
تاریخ دریافت مقاله : فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : تیر 1405

چکیده

زمینه و هدف: در پژوهشهای معاصر ادبیات فارسی، سبک‌شناسی نقش اساسی در تحلیل سطوح زبانی، بلاغی و فکری آثار شعری ایفا می کند. در همین راستا، شعر فارسی شبه قاره هند بدلیل تنوع زبانی، غنای تصویری و تعامل میان فرهنگ ایرانی و هندی، از ظرفیت بالایی برای بررس‌های سبک‌شناختی برخوردار است. هدف این پژوهش، تحلیل سبک زبانی، ادبی و فکری غزلیات محمدحسن قتیل لاهوری و تبیین ویژگی‌های سبکی او میباشد.

روش مطالعه: در پژوهش پیش رو که بشیوۀ توصیفی- تحلیلی بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و روش سندکاوی انجام خواهد شد، جامعه آماری پژوهش، دیوان غزلیات شاعر تصحیح زاهده پروین در دانشگاه لاهور پاکستان است.

یافته های پژوهش: یافته های پژوهش نشان میدهد که در سطح زبانی، با وجود آنکه قتیل از شاعران فارسی‌گوی شبه قاره هند بشمار میرود، اما تسلط قابل توجهی بر زبان فارسی دارد؛ بگونه ای که زبان شعری وی ساده، روان و قابل فهم بوده و از پیچیدگیهای زبانی و ابهام در اشعار وی اثری نیست. سبک شعری قتیل لاهوری بیش از آنکه به ویژگیهای سبک هندی مانند تعقید و خیال‌پردازیهای دور از ذهن نزدیک باشد، به سبک عراقی گرایش دارد. در اشعار او، وضوح تصویر، سادگی بیان و پرهیز از پیچیدگیهای افراطی بلاغی قابل مشاهده است و همین امر موجب نزدیکی زبان شعری او به سنت کلاسیک و معتدل شعر فارسی شده است.در سطح فکری نیز مضامین غالب اشعار او بر محور عشق، قلندریات و اندیشه های عرفانی شکل گرفته است.

نتایج پژوهش: نتایج پژوهش نشان میدهد که قتیل لاهوری در کاربرد زبان شعری، از تلفیقی متعادل از واژگان عامیانه، اصطلاحات کهن فارسی و واژگان عربی بهره برده و در برخی موارد نیز به واژه سازی‌های خلاقانه دست زده است؛ اما بهره گیری از این نمونه ها و شواهد چندان زیاد نیست. از نظر موسیقی شعر، بحر رمل بیشترین بسامد را در اشعار او دارد و از میان عناصر موسیقایی، ردیفهای فعلی و سجع مطرف نقش برجسته تری ایفا میکنند. همچنین تکرارهای واژگانی، تقابلهای معنایی (تضاد) و مراعات‌النظیر از شگردهای پرتکرار در ساختار زبانی شعر او بشمار میروند. در سطح بلاغی، تشبیه بلیغ و استعاره های مصرحه نیز از ابزارهای اصلی تصویرسازی او محسوب میشوند؛ اما استفاده از اسلوب معادله بعنوان یکی از شاخصه های مهم سبک هندی، در اشعار او گسترده نمیباشد. در سطح فکری، اشعار قتیل لاهوری عمدتاً در محورهایی چون وصف معشوق، طبیعت، عشق، مضامین عرفانی، شکایت از روزگار و مضامین قلندری شکل گرفته اند.

کلمات کلیدی
محمد‌حسن قتیل لاهوری. سبک‌شناسی. سطح زبانی. سطح ادبی. سطح فک